Cəbrayıl rayonu

Dek28,2020
Cəbrayıl rayonu

Cəbrayıl rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Cəbrayıl şəhəridir.

Cəbrayıl rayonu 8 avqust 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 4 yanvar 1963-cü ildə ləğv edilərək Füzuli rayonuna birləşdirilmiş, 17 iyun 1964-cü ildə yenidən yaradılmışdır.

23 avqust 1993-cü il tarixində rayon Ermənistan ordusu tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal nəticəsində rayona 13,928 milyard ABŞ dolları məbləğində ziyan dəyib. Cəbrayıllı məcburi köçkünlər respublikanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, çadır düşərgələrində, yük vaqonlarında və yataqxanalarda məskunlaşıblar.

4 oktyabr 2020-ci ildə rayonun mərkəzi və bir sıra kəndləri işğaldan azad olunaraq yenidən Azərbaycan torpaqlarına birləşdirildi.

Rayon əhalisi arasında ərazinin adının VIII əsrdə yaşamış Cəbrayıl atanın adından alması ilə bağlı fikirlər var. Amma Cəbrayıldakı saysız-hesabsız abidələrin, mağaraların, qalaların, bürclərin, məbədlərin qalıqları bu yaşayış ərazisinin yaşının daha qədim olmasından xəbər verir.

Coğrafi mövqeyi

Cəbrayıl Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərqində, Gəyən düzü və Qarabağ silsiləsində yerləşir. Rayon cənubdan Araz çayı boyu İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Sahəsi 1049 kvadrat kilometrdir, ərazisi əsasən dağlıqdır. Araz çayının qırağı vaxtilə Tuqay meşələri ilə sıx olmuşdur. Arazboyu düzənliklərin torpaqları yüksək məhsuldarlığa malik tünd şabalıdı torpaqlardır. Məhsuldar olan Arazboyu torpaqlarda Cəbrayılın iri kəndləri — Böyük Mərcanlı, Soltanlı və s. yerləşir. Cəbrayıl rayonun ən yüksək zirvəsi Dağ Tumasdır (1580 m). Erməni işğalından əvvəl rayonda yaşı 400–500 olan 14 iri diametrli çinar ağacı, 104 kəhriz və 99 bulaq vardı.

Tarixi

Cəbrayıl ata VIII əsrdə yaşamış Sultan Əhməd adlı bir hökmdarın yaxın adamlarından biri olmuş və Ziyarət dağından Araz çayına qədər ərazilər Cəbrayıl ataya və onun övladlarına məxsus olub. Cəbrayıl kəndinin şimalında “Cəbrayıl ata” adı ilə məşhur olan bu məqbərənin uzunluğu 4,5 metr, eni 2,4 metr, hündürlüyü 1,8 metrdir ki, oradakı məzar və qədim yaşayış yerlərinin izləri indiyə qədər qalır. Digər mənbə və məlumata görə Cəbrayıl toponimi İslamda və monoteist dinlərdə Allahın ən yaxını olan Cəbrayıl adlı mələyin adı ilə əlaqədardır. Cəbrayıl sözü ərəbcə “Allahın qulu” deməkdir. Cəbrayıl ərazisi Midiya (e.ə VII–IV əsrlər), Əhəmənilər imperiyasının (e.ə IV–III əsrlər), Albaniya (e.ə IV–III əsrlər) dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Albaniya dövlətinin mövcudluğu zamanı rayonun ərazisi Pazkank, Əhristan və Dizaq adları ilə həmin dövlətin tərkibində olmuşdur. III–V əsrlərdə Dizaq mahalı Sasanilər tərəfindən işğal olunmuşdur. Xalq həyəcanından qorxan Sasanilər nəhayət Albaniyaya müstəqillik verdilər. VII əsrin ortalarında Cəbrayıl rayonunun ərazisi də Əməvilər xilafətinin tərkibinə qatıldı. Həm Babəkə qədər, həm onun dövründə, həm də ondan sonra ərəb istilaçılarına qarşı mübarizənin dayaq məntəqələrindən biri Cəbrayıl ərazisi olmuşdur. X–XI əsrlərdə (971–1086-cı illər) bu ərazilər Şəddadilər dövlətinin, XIII–XIV əsrlərdə Hülakülər dövlətinin, XIV əsrdən (1387-ci ildən) Teymurilər, XV əsrdən (1412-ci ildən) Qaraqoyunlu dövlətinin, həmin əsrin 1478-ci ilindən Ağqoyunlu dövlətinin, 1502-ci ilin əvvəlindən Səfəvilər dövlətinin, XVIII əsrin II yarısından və XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ xanlığının tərkibində olmuşdur. XIX əsrin II yarısında və XX əsrin əvvəllərində Cəbrayıl kəndinə “Qraxdın” da deyilirdi. Bu, deyilənlərə görə, 1831-ci ildə rayonun Daşkəsən kəndində “Karantin” idarəsinin yaradılması və həmin idarənin Cəbrayıl kəndinə köçürülməsi ilə bağlıdır. Yerli əhali “Karantin” sözünü “Qraxdın” kimi tələffüz etmişdir. Bəzi mənbələrə görə isə “Qraxdın” sözü XVIII əsrdə Nadir şahın hakimiyyəti dövründə Azərbaycana köçmüş Cəlair türk qəbiləsinə mənsub olan Qıraqlı-Qıraxlı nəslinin adı ilə əlaqədardır.1841-ci ildə Cəbrayıl ərazisi mərkəzi Şamaxı şəhəri olan Xəzər vilayətinin, 1846-cı ildə isə Şuşa qəzasının tabeliyinə verilmişdir. Cəbrayıl da baramaçılıq, xalçaçılıq ilə məşhur olmuşdur. Qəzada 5 ipək fabrik olub. 1873-cü ildə Cəbrayıl və ona qonşu olan ərazilər Şuşa qəzasının tərkibindən çıxarılaraq Yelizavetpol quberniyasının tərkibində Cəbrayıl qəzası yaradılıb. Bu vaxt qəzanın ərazisi 6,63 min km², əhalisi 66.360 nəfər olmaqla indiki Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının ərazisini əhatə edib. 1876-cı ildə Cəbrayılda ilk rus məktəbi, 1912-ci ildə isə qızlar məktəbi açılıb. XIX–XX əsrin əvvəllərində Rusiya-İran dəmir yolu xəttinin Cəbrayıl ərazisindən keçən hissəsi çəkilib. 1905–1918-ci illərdə qəza Qaryagın qəzası adlandırılıb.

1930-cu il avqustun 8-də mərkəzi Cəbrayıl kəndi olmaqla, Cəbrayıl rayonu təşkil edildi. Rayonun ərazisi indiki hüdudları daxilində sahəsi 1050 km², əhalisi 24.300 nəfər olmuşdur.

İnzibati-ərazi bölgüsü

Cəbrayıl rayonunun xəritəsi

AzStat-ın 2013-cü ilə olan məlumatına əsasən de-yuri rayon ərazisində 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənd olmaqla 97 yaşayış məntəqəsi yerləşir.Onlar 1 şəhər 22 kənd inzibati ərazi dairəsi olmaqla 23 inzibati ərazi dairəsinə daxildirlər.


Cəbrayıl rayonunun inzibati-ərazi bölgüsü

İnzibati-ərazi dairəsiYaşayış məntəqələri
1Cəbrayıl şəhər i.ə.d.Cəbrayıl ş., Xubyarlı k., Xudaverdili k., İmambağı k., Qurbantəpə k., Şahvələdli k., Yarəhmədli k.
2Balyand kənd i.ə.d.Balyand k., Doşulu k., Qaracallı k.
3Böyük Mərcanlı kənd i.ə.d.Böyük Mərcanlı k., Yuxarı Mərcanlı k.
4Cocuq Mərcanlı kənd i.ə.d.Cocuq Mərcanlı k.
5Çərəkən kənd i.ə.d.Çərəkən k., Əfəndilər k., Papı k.
6Dağ Tumas kənd i.ə.d.Dağ Tumas k., Çələbilər k., Qaraağac k., Sofulu k.
7Hacılı kənd i.ə.d.Hacılı k., Hüseynalılar k., Kavdar k., Mirək k., Tulus k.
8Horovlu kənd i.ə.d.Horovlu k., Çapand k., Safarşa k.
9Hovuslu kənd i.ə.d.Hovuslu k., İsaqlı k., Qalacıq k.
10Xələfli kənd i.ə.d.Xələfli k., Aşıq Məlikli k., Kürdlər k., Qərər k., Quşçular k., Niftalılar k., Nüsüs k., Tatar k. Yuxarı Nüsüs k.,
11Karxulu kənd i.ə.d.Karxulu k., Aşağı Maralyan k., Cəfərabad k., Mahmudlu k., Yuxarı Maralyan k.
12Qazanzəmi kənd i.ə.d.Qazanzəmi k., Çullu k., Dağ Maşanlı k., Xanağabulaq k., Söyüdlü k.
13Qumlaq kənd i.ə.d.Qumlaq k., Dərzili k., Xələfli q., Xudafərin q., Xudayarlı k., Qumlaq q., Məstəlibəyli k.
14Quycaq kənd i.ə.d.Quycaq k., Nüzgar k., Şəybəy k.
15Maşanlı kənd i.ə.d.Maşanlı k., Alıkeyxalı k., Hasanlı k.
16Mehdili kənd i.ə.d.Mehdili k., Çaxırlı k
17Minbaşılı kənd i.ə.d.Minbaşılı k., Ağtəpə k., Daş Veysəlli k. Sədi k.
18Sarıcallı kənd i.ə.d.Sarıcallı k., Əmirvarlı k., Məzrə k., Yuxarı Məzrə k.
19Sirik kənd i.ə.d.Sirik k.Aşağı Sirik k., Əsgərxanlı k., Molla Həsənli k.Şıxlar k.
20Soltanlı kənd i.ə.d.Soltanlı k., Keçəl Məmmədli k., Yanarxac k.
21Süleymanlı kənd i.ə.d.Süleymanlı k., Daşkəsən k., Qışlaq k.
22Şahvəlli kənd i.ə.d.Şahvəlli k., Göyərçin Veysəlli k., Hacı İsaqlı k., Qoşabulaq k., Qovşudlu k., Niyazqulular k., Tinli k.
23Şükürbəyli kənd i.ə.d.Şükürbəyli k., Dəjəl k., Fuğanlı k., Həsənqaydı k., Mahmudlu q., Şıxalıağalı k.
1 İşğaldan azad edilən yaşayış məntəqələri qalın şriftlərlə qeyd edilmişdir.

Əhalisi

Əsas məqalələr: Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999) və Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)

Rus imperiyası işğaldan sonra vergi yığmaq məqsədilə siyahı tərtib edərkən (1823-cü il) Cəbrayıllı tayfasında 17 tirə, 443 ev, 2200 nəfərdən ibarət əhalini qeydə almışdır. 2008-ci il siyahıya alınmanın nəticələrinə əsasən əhalinin sayı aşağıdakı kimidir.

ərazi
cəmikişiqadın
nəfərfaiznəfərfaiznəfərfaiz
Cəbrayıl rayonu70270100,030699100,039571100,0
Şəhər əhalisi2119830,17867428,251252431,65
Kənd əhalisi4907269,832202571,752704768,35

Etnik tərkibi

1897-ci rusiya imperiyasının əhalisinin siyahıya alınması nəticələrinə əsasən Cəbrayıl qəzasının əhalisi 66.360 nəfər olmaqla indiki Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının ərazisini əhatə edib. Qəzanın əhalisinin 49.189 nəfəri (və ya 74,1%) yerli türklərdən, 15.746 nəfəri (və ya 23,7%) isə gəlmə ermənilərdən ibarət idi. Sovet dövründə Cəbrayıl rayonunun etnik tərkibi aşağıdakı kimi olub.

Etnik quplarəhalinin Sayı (Nəfər)
Azərbaycanlılar22.813 (97,1%)
Talışlar11 (0,1%)
Ruslar436 (1,9%)
Ermənilər157 (0,7%)
Ləzgilər15 (0,1%)
Gürcülər2 (0,1%)
Bütün rayon üzrə23.502 (100%)
Etnik quplarəhalinin Sayı (Nəfər)
Azərbaycanlılar25.951 (98,1%)
Talışlar– (-)
Ruslar196 (0,7%)
Ermənilər166 (0,6%)
Ləzgilər9 (0,1%)
Gürcülər3 (0,1%)
Bütün rayon üzrə26.377 (100%)
Etnik quplarəhalinin Sayı (Nəfər)
Azərbaycanlılar36.735 (98,7%)
Talışlar– (-)
Ruslar370 (1,0%)
Ermənilər46 (0,1%)
Ləzgilər18 (0,1%)
Gürcülər6 (0,1%)
Bütün rayon üzrə37.227 (100%)
Etnik quplarəhalinin Sayı(Nəfər)
Azərbaycanlılar42.415 (98,5%)
Talışlar– (-)
Ruslar434 (1,0%)
Ermənilər41 (0,1%)
Ləzgilər33 (0,1%)
Gürcülər10 (0,1%)
Bütün rayon üzrə43.047 (100%)

Tanınmış şəxsləri

  • Tofiq Hacıyev — AMEA-nın həqiqi üzvü, akademik, türkoloq-alim
  • Əziz Əzizov — Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı
  • Anar Cəbrayıllı –“Azərsu” ASC-nin Mətbuat xidməti və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəhbəri
  • Əşrəf Mehdiyev—Azərbaycan Repressiya Qurbanları Assosiasiyasının və Qeyrət Partiyasının sədri
  • Aşıq Qurbani — Azərbaycan aşıq məktəbinin yaradıcısı.
  • Aşıq Pəri — Azərbaycan aşıq-şairi
  • Anar Əhmədov — riyaziyyatçı alim, professor
  • Mehdi Mehdizadə — akademik, Azərbaycan SSR-nin maarif naziri.
  • Teymur Quliyev — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Sədri.
  • Əşrəf Hüseynov — akademik, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti.
  • Sabir Əhmədli — Əməkdar incəsənət xadimi,Azərbaycanın xalq yazıçısı.
  • Tofiq Hacıyev — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, türkoloq, dilçi, ədəbiyyatşünas.
  • Kamil Vəli Nərimanoğlu — filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan-Avrasiya Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri
  • Ramil Səfərov — azərbaycanlı hərbçi.
  • Əli Həsənov (siyasətçi, 1948) — Azərbaycan Respublikası Baş Nazirinin müavini, Dövlət Qaçqınkomun Sədri.
  • Elman Rüstəmov — Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının İdarə heyətinin sədri.
  • Qorxmaz Hüseynov — “Azərsu” ASC-nin sədri.
  • Aslan Aslanov — AzərTAc-ın Baş direktoru
  • Rauf Vəliyev — “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədri
  • Murad Babayev — 1991–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru.
  • Kazım Məmmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • Cəmil Əhmədov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
  • Şikar Aslanov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • Vüqar Hüseynov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • Akif Əkbərov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • Vahid Quliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • Mətləb Quliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • Ruhin Qəhrəmanov — kiçik çavuş, Aprel şəhidi
  • Mahmud İbrahimov — əsgər, Aprel şəhidi
  • Təhmasib Mustafayev — baş leytenant, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Elçin Əzizov — baş leytenant, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Elsəvər Paşayev — mayor, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Ramid Hacıyev — mayor, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Səyavuş Kərbalıyev — mayor, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Rəşad Budaqov — mayor, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Ruhin Xəlilov — Ədliyyə kapitanı, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Vüqar Cəfərov — baş çavuş, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Ziyadxan Əliyev — əsgər, Vətən Müharibəsi şəhidi
  • Telman Hüseynov — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Professoru, Şöhrət Ordenli
  • Əlyar Məmmədov — Azərbaycanlı hərbçi,dövlət mükafatçısı
  • Tehran Vəliyev — Azərbaycanın ən məşhur tərcüməçilərindən biri
  • Şahmar Ələkbərov — kino aktyor, ssenarist, rejissor
  • Hacı Qaraman çələbi Əhmədli — övliya, çələbi
  • Cavid Hüseynov — futbolçu

İqtisadiyyatı

Rayonun ərazisi sement istehsalı üçün qiymətli xammal ilə, mərmər və başqa tikinti materialları ehtiyatları, dəmir filizi, hətta neft yataqlarının olduğu da məlumdur. İşğaldan əvvəl rayonun iqtisadiyyatının əsasını heyvandarlıq, üzümçülük və baramaçılıq təşkil edirdi. Son illər 60 min tondan yuxarı üzüm istehsal olunurdu. Rayonda üzümün ilkin emalı üçün zavod, tikiş, xalça, cihazqayırma sexləri, ümumiyyətlə 8 sənaye obyekti mövcud idi.

Ermənistan işğalının nəticələri

Birinci Qarabağ müharibəsi gedişində Cəbrayıl əhalisi uzun zaman ərzində erməni işğalçılarına qarşı rəşadətlə vuruşmuşdur. İşğala qədər rayon ərazisi tam mühafizə olunmuş, bəzi hallarda qonşu Xocavənd rayonunun erməni işğalında olan bir sıra kəndləri rayon polis işçilərinin və yerli əhalinin iştirakı ilə Azərbaycan ordusu tərəfindən azad olunmuşdur. Ümumilikdə Xocavənd rayonunun Cəbrayıl rayonu ilə qonşu olan 15 kəndi düşmən işğalından azad edilmiş, onların bəzilərinə Ermənistan ərazisindən etnik mənsubiyyətinə görə deportasiya edilmiş soydaşlarımız yerləşdirilmişdir.

1993-cü ildə Azərbaycan ordusunun döyüş qabiliyyəti sarsılmış, ordu içinə siyasi ünsürlər daxil olmağa başlamış və bunun nəticəsində Ağdam rayonu işğal olunmuş, Cəbrayıl və Füzuli rayonlarının işğalı üçün real zəmin yaranmışdır.

1993-cü ilin avqust ayı ərzində rayon ərazisində fövqəladə vəziyyət elan edilmiş, erməni işğalçıları Azərbaycan ordusunun hələ 1992-ci ilin yayında işğaldan azad etdiyi Xocavənd rayonun kəndlərini yenidən işğal edərək Cəbrayıl şəhərinə yaxınlaşmışdır. Avqust ayı ərzində Cəbrayıl şəhəri güclü atəşə məruz qalmış, düşmən ordusunun atdığı qrad mərmiləri şəhərin bir çox yerlərinə zərər vurmuş, əhali arasında ölənlər olmuşdur. 15 avqust 1993-cü il tarixdə düşmən ordusu Cəbrayıl şəhəri yaxınlığında yerləşən Daşbaşı yüksəkliyini ələ keçirirərək orada növbə çəkən 23 nəfər Cəbrayıl gəncini öldürmüş, onların meyidlərini tanınmaz hala salmışdır.

18 avqust 1993-cü il tarixdə erməni işğalçıları şəhəri mühasirəyə almışdır. Cəbrayıl fədailərinin və Zəngilan rayonundan köməyə gələn özünümüdafiə qüvvələrinin şiddətli müqavimətinə baxmayaraq Cəbrayıl şəhəri 1993-cü il 23 avqust tarixində Ermənistan tərəfindən işğal olunmuşdur. Birinci Qarabağ müharibəsi gedişində Cəbrayıl rayonu ümumilikdə 400 nəfərə yaxın şəhid vermişdir.

1994-cü il Horadiz əməliyyatı zamanı şəhər mərkəzinə və Xudafərin körpüsü istiqamətində milli ordu irəliləsə də, Cəbrayılın yalnız Cocuq Mərcanlı kəndi azad olundu.2 aprel 2016-cı il-in aprelində Cocuq Mərcanlı kəndində yerləşən Lələ təpə yüksəkliyi Dördgünlük müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilib.

27.09.2020-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikası Milli ordusunun keçirdiyi əks-hücum əməliyyatı zamanı, Cəbrayıl rayonunun

Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri (27.09.2020-ci il);

03.10.2020-ci il tarixdə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri;

04.10.2020-ci il tarixdə Karxulu, Şükürbəyli, Çərəkən, Daşkəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyan və Decal kəndləri və Cəbrayıl şəhəri Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağ yarağlılarının işğalından azad olunmuşdur.

19.10.2020-ci il Soltanlı, Əmirvarlı, Maşanlı, Həsənli, Alıkeyxalı, Qumlaq, Hacılı, Göyərçin Veysəlli, Niyazqullar, Keçəl Məmmədli, Şahvəlli, Hacı İsmayıllı və İsaqlı kəndləri Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağ yarağlılarının işğalından azad olunmuşdur.

20.10.2020-ci il tarixdə Safarşa, Həsənqaydı, Fuğanlı, İmambağı, Daş Veysəlli, Ağtəpə və Yarəhmədli kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

21.10.2020-ci il tarixdə Balyand, Tinli, Tulus və Papı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

22.10.2020-ci il tarixdə Dərzili, Məstəlibəyli, Şıxlar və Sirik kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

23.10.2020-ci il tarixdə Dağ Tumas, Nüsüs, Xələfli və Minbaşılı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

28.10.2020-ci il tarixində Qazanzəmi, Xanağabulaq, Çüllü, Quşçular və Qaraağac kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

30.10.2020-ci il tarixində Xudaverdili, Qurbantəpə, Şahvələdli və Xubyarlı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

02.11.2020-ci il tarixində Çaprand, Hacı İsaqlı və Qoşa Bulaq kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir

04.11.2020-ci il tarixində Mirək və Kavdar kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

07.11.2020-ci il tarixində Yuxarı Məzrə, Yanarhac, Qubadlının Qəzyan, Balasoltanlı və Mərdanlı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

09.11.2020-ci il tarixində Hüseynalılar, Söyüdlü və Aşağı Sirik kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

#İtkilərSayı
1Şəhid ailələri49
2Döyüşdə həlak olan hərbi qulluqçular191
3Atəşkəs dövründə həlak olan hərbi qulluqçular17
4Döyüş ərazisində həlak olan polis işçiləri6
5Döyüş ərazisində həlak olan mülki şəxslər60
6Cəmi əsir və itkin düşənlər91
mülki şəxslər57
hərbçilər35
7Qarabağ müharbəsi əlilləri177
mülki şəxslər25
hərbçilər152
8Əsirlikdən qayıdanların sayı7
onlardan sonradan rəhmətə gedənlər2
Cəbrayıl rayonunun abidələri
Cəbrayıl rayonu Azərbaycanın tarixi abidələri, eyni zamanda dini təyinatlı abidələri ilə zəngin rayonlarından hesab olunur. Rayonun köhnə qəbiristanlığında qədim yazılar yazılmış bir lövhə parçası aşkar olunmuşdur. Həmin yerdə, yolun qırağında isə iki başdaşı vardır. Başdaşılarının yuxarı hissəsində heyvan təsvirləri — dağ keçiləri və Qobustan qayaüstü təsvirlərini xatırladan müxtəlif tamqalar həkk edilmişdir. Cəbrayılın ətrafında müxtəlif bədii formaya malik qəbirdaşları vardır, onlardan qoç heykəli olan ikisi Azərbaycanın digər dağətəyi rayonlarındakı abidələrin analogiyasıdır. Cəbrayıl rayonunda müxtəlif türbələr — Dağtumas kəndində XIII–XVI əsrlərə aid türbə, Şıxlar kəndində yerləşən Şıxbaba türbəsi (XIV əsr), Xubyarlı kəndində XVI əsrə aid səkkizguşəli türbə və onlarla başqa tarixi-dini memarlıq nümunələri vardır.
Vahid Azərbaycan rəmzi kimi qəbul edilən Xudafərin körpüsü də Cəbrayıl rayonunda yerləşir. Bu körpü haqqında ilk məlumat VIII–IX əsrlərə aiddir. Xudafərin körpüsü Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycanın orta əsr şəhərlərini birləşdirən, karvan yolunun üstündə tikilib. O, həm də mühüm hərbi-strateji əhəmiyyət daşıyır. Araz çayının ən dar, qayalıqla əhatələnən yerində inşa edilmiş ilk körpü VIII əsrin sonu — IX əsrin əvvəllərindən başlayaraq, XIX əsrə kimi fəaliyyət göstərmişdir. Kərpic körpü isə XII əsrdə tikilmişdir. 23 avqust 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı nəticəsində rayonun yaşayış məskənləri ilə yanaşı, tarixi-dini abidələri də məhv olunmuşdur.
Tarixi-dini abidələri
Mazan nənə türbəsi (b.e ə.) – Xələfli kəndi
Mərmərnənə məqbərəsi (b.e.ə.) – Xələfli kəndi
Məscid təpəsi (b.e.ə. III–II minillik) – Qalacıq kəndi
Şıxbaba türbəsi (XIV) əsr – Şıxlar kəndi
Daş məqbərə (1307–1308-ci illər) – Şıxlar kəndi
Məscid kompleksi (XVI əsr) – Çələbilər kəndi
Səkkizguşəli türbə (XVI əsr) – Xubyarlı kəndi
Məscid kompleksi (XVI əsr) – Çələbilər kəndi
Məscid (XIX əsr) – Paplı kəndi
Məscid (XVI əsr) – Çələbilər kəndi
Məscid – Daşkəsən kəndi
Məscid (XIX əsr) – Mərzə kəndi
Məscid (XIX əsr) – Süleymanlı kəndi
“Dairəvi türbə” – Şıxlar kəndi
Xanəgah – Xubyarlı kəndi
Xanəgah – Şıxlar kəndi
Türbə — (XIII–XIV əsrlər) – Dağtumas kəndi
Tarixi memarlıq abidələri
“Divlər sarayı” – Dağtumas kəndi
Siklop tikililəri (b.e.ə. III minillik) – Tatar kəndi
Canqulu, Qumtəpə kurqanları (b.e.ə. III–II minillik) – Mahmudlu kəndi
“Şəhərşik qalıqları”, “Qışlaq yerləri” (b.e.ə. II minillik) – Şıxalalı kəndi
On bir aşırımlı Xudafərin körpüsü (b.e.ə. V əsr) – Qumlaq kəndi
On beş aşırımlı Xudafərin körpüsü (b.e.ə. VII əsr) – Qumlaq kəndi
Kəhrizlər (b.e.ə. I əsr) – Mahmudlu kəndi
Sirik qalası (V–VII əsrlər) – Sirik kəndi
Qala bürcü (V–VI əsrlər) – Sirik kəndi
Başıkəsik günbəz (XIII–XIV əsrlər) – Xələfli kəndi
Qız qalası (XVI–XVII əsrlər) – Xələfli kəndi
Ərəb yazıları ilə qoyun abidəsi (XV əsr) – Şıxalalı kəndi
39°18′ şm. e. 47°00′ ş. u.
Ölkə Azərbaycan
İnzibati mərkəzCəbrayıl
İcra başçısıKamal Həsənov
Tarixi və coğrafiyası
Yaradılıb8 avqust 1930
Sahəsi1 049.8 km²
Hündürlük434 m
Əhalisi
Əhalisi80 800nəfər
Rəqəmsal identifikatorlar
ISO koduAZ-CAB
Telefon kodu994 26
Poçt indeksiAZ 1400
Avtomobil nömrəsi14

Oxşar Xəbərlər